Deze drie boeken staan op mijn leeslijstje als uitnodiging om dat gesprek aan te gaan:

Money van Yuval Noah Harari verkent geld als een van de krachtigste ficties die de mensheid ooit bedacht heeft: een collectief verhaaltje waarin we allemaal geloven en dat daardoor wereld en samenlevingen vormgeeft. Harari laat zien hoe geld van ruilmiddel tot religie werd, en hoe ons geloof erin zowel samenwerking mogelijk maakt als ongelijkheid in stand houdt.

Je verdiende loon van Malu de Bondt onderzoekt de morele dimensie van geld: wat ‘verdienen’ we eigenlijk, en op basis waarvan? Het boek stelt vragen bij erfenissen en verworven rijkdom – hoeveel van wat we hebben komt voort uit eigen verdienste, en hoeveel danken we aan toeval, afkomst of geluk? De Bondt bevraagt de verhalen die we vertellen over wie welk inkomen en welk vermogen ‘verdient’ – en wie niet – en hoe die verhalen sociale hiërarchieën legitimeren of juist ter discussie stellen.

The Soul of Money van Lynne Twist gaat over onze innerlijke relatie met geld: de angst voor schaarste, de verslaving aan ‘meer’, en de bevrijding die mogelijk wordt als we geld gaan zien als energiestroom in plaats van bezit. Twist nodigt uit om van schaarstedenken naar volheid te bewegen, en om geld te laten vloeien richting wat echt betekenis geeft.

Verwante thema’s

Wie zich in dit terrein wil verdiepen, kan ook kijken naar:

• Wederkerigheid en uitwisseling: hoe geven en nemen ons leven vormgeven – Geven en nemen van Adam Grant, De gift van Marcel Mauss
• Schuld en verplichting: de antropologische en psychologische dimensies van ‘iets verschuldigd zijn’ – Schuld: de eerste 5000 jaar van David Graeber
• Schaarste en mentale bandbreedte: hoe gebrek aan geld je denkvermogen beperkt en armoede zichzelf in stand houdt – Schaarste van Sendhil Mullainathan en Eldar Shafir laat zien hoe financiële schaarste je mentale bandbreedte opslokt, waardoor je minder goede beslissingen neemt – niet uit gebrek aan wilskracht, maar uit gebrek aan ruimte in je hoofd
• Erfenis en overdracht: hoe geld (en de betekenis ervan) van generatie op generatie gaat – Kapitaal in de 21ste eeuw van Thomas Piketty
• Klasse en identiteit: hoe financiële positie je zelfbeeld en plek in de wereld bepaalt – Terugkeer naar Reims van Didier Eribon, Onzichtbare klasse van Özcan Akyol, Allemaal andersdenkenden van David Van Reybrouck
• Economische systemen en herverdeling: hoe structuren van eigendom, belasting en herverdeling onze mogelijkheden beperken of verruimen – de klassieker Het kapitaal van Karl Marx, het befaamde Gratis geld voor iedereen van Rutger Bregman, of zijn recente Waarom miljardairs meer belasting betalen dan leraren waarin hij onthult hoe belastingparadijzen en creatieve boekhoudkunst de rijkste mensen minder laten bijdragen dan de middenklasse
• Culturele verschillen: hoe culturen verschillend met geld omgaan – The Geography of Thought van Richard Nisbett, Allemaal andersdenkenden van Geert Hofstede

Cultuur en geld

Het is opvallend hoe sterk cultuur bepaalt hoe we met geld omgaan – en erover praten. In Vlaanderen leeft een sterke traditie van spaarzaamheid en discretie: je spaart voor later, je pronkt niet met rijkdom, en je houdt je financiën bij voorkeur voor jezelf. “Doe maar gewoon, dan doe je al gek genoeg” – dat geldt ook voor geld. Die terughoudendheid heeft diepe wortels: in een katholieke traditie die weelde wantrouwt, in een kleinburgerlijke cultuur die zekerheid vooropstelt, in een geschiedenis van oorlog en crisis die voorzichtigheid leerde.

Maar diezelfde discretie kan ook isoleren. Als niemand eerlijk vertelt wat ze verdient, hoe weet je dan of je werk eerlijk beloond wordt? Als niemand toegeeft schulden te hebben, hoe durf je dan hulp te vragen? En als geldproblemen iets zijn om je voor te schamen, hoe doorbreek je dan de cyclus?

En die schaamte is niet alleen sociaal pijnlijk – ze is ook cognitief verwoestend. Onderzoek naar schaarste toont aan dat chronische geldtekorten je mentale bandbreedte opslorpen. Als je hoofd continu bezig is met de vraag hoe je de huur gaat betalen of welke rekening je kan uitstellen, blijft er minder ruimte over voor andere beslissingen. Je wordt niet dom van armoede, maar armoede maakt het wel moeilijker om slim te handelen. Die tunnelvisie – waarbij je alleen nog het meest urgente ziet – verklaart waarom mensen in armoede vaak keuzes maken die hun situatie verergeren. Niet uit onwil of domheid, maar omdat schaarste letterlijk het denkvermogen beperkt.

Misschien komt er verandering in die stilte. De Europese Unie heeft een richtlijn goedgekeurd die loontransparantie verplicht stelt – werkgevers moeten openheid geven over loonstructuren, en sollicitanten krijgen recht op informatie over salarisvergelijking. Die wetgeving dwingt ons als maatschappij om het gesprek aan te gaan dat we tot nu toe vermeden hebben. Of dat leidt tot meer gelijkheid en rechtvaardigheid, of tot nieuwe vormen van spanning en vergelijking, zal blijken. Maar het dwingt ons in ieder geval uit de stilte.

In andere culturen – Scandinavische landen bijvoorbeeld, met hun traditie van transparantie over inkomens – of in sommige gemeenschappen waar collectieve solidariteit vooropstaat, worden andere gesprekken mogelijk. Niet per se beter of slechter, maar wel anders. Het besef dat onze omgang met geld cultureel bepaald is, kan helpen om die patronen te bevragen.

Laten we het gesprek voeren

Ik nodig je uit om boeken te lezen over geld. En om erover te praten – met je partner, je ouders, je vrienden, je kinderen, je collega’s. Want pas als we de stilte doorbreken, kunnen we de verborgen patronen zien en misschien ook veranderen.

Om dat gesprek op gang te helpen, enkele vragen om mee te beginnen:

• Waaraan geef jij te veel geld uit – en waarom doe je dat toch steeds weer?
• Wat heb je ooit gekregen (erfenis, gift, kans) dat je eigenlijk niet toekwam?
• Welke uitgaven doen je fysiek ‘pijn’, en wat zegt dat over je relatie met geld?
• Welke betekenis had geld in jouw gezin van oorsprong? Wat werd daarover wél en níét gezegd?
• Wat zit er bij jou in de weg om volop te kunnen geven?
• Waaraan ben je veel geld verloren?
• Hoe groot is het verschil tussen wat jouw partner, zus, neef of beste vriend verdient?
• Van wie heb je – bewust of onbewust – je overtuigingen over geld geërfd?
• Welke loyaliteiten spelen er ten opzichte van je ouders of grootouders als het gaat om geld?
• Hoe kijk je aan tegen erfenissen – vind je het rechtvaardig dat vermogen wordt doorgegeven?
• Wat vind je eerlijk als het gaat om belastingen? Wie mag meer betalen, en wie minder?
• Hoe bepaalt geld je vriendschappen? Heb je arme vrienden? Rijke vrienden? Merk je dat verschil?
• Welke gesprekken over geld durf je niet te voeren?
• Wie betaalt bij een etentje – en waarom voel je je daar wel of niet comfortabel bij?
• Wat zou er veranderen in je leven als geld geen rol meer zou spelen?
• Welke angst zit er onder je omgang met geld – angst voor verlies, voor oordeel, voor afhankelijkheid?
• Aan wie gun je rijkdom, en aan wie niet? En waarom?
• Wanneer voelde geldgebrek voor jou als een tunnelvisie – en hoe beïnvloedde dat je keuzes?

Boekgegevens

• Harari, Yuval Noah – Money (onderdeel van Sapiens)
• De Bondt, Malu – Je verdiende loon
• Twist, Lynne – The Soul of Money
• Grant, Adam – Geven en nemen
• Mauss, Marcel – De gift
• Graeber, David – Schuld: de eerste 5000 jaar
• Mullainathan, Sendhil & Shafir, Eldar – Schaarste
• Piketty, Thomas – Kapitaal in de 21ste eeuw
• Eribon, Didier – Terugkeer naar Reims
• Akyol, Özcan – Onzichtbare klasse
• Van Reybrouck, David – Allemaal andersdenkenden
• Bregman, Rutger – Gratis geld voor iedereen en Waarom miljardairs meer belasting betalen dan leraren
• Marx, Karl – Het kapitaal
• Nisbett, Richard – The Geography of Thought
• Hofstede, Geert – Allemaal andersdenkenden

Meer lezen?

Op zoek naar meer inzichten over betekenis en wat echt belangrijk is in je leven? Kijk ook eens naar de andere Boekenbril-recensies zoals De tweede berg over de zoektocht naar een zinvol leven, of Liefde in verhouding over relationele dynamiek en taboes doorbreken.